Młodzieszyńskie dwory i parki cz. 1

Dwor-w-Witkowicach-Fot-Viola-Czyzewska

Odwiedzaliśmy już w tym cyklu młodzieszyńskie kapliczki, teraz czas na dwory i parki. Moje największe marzenie związane z historią Młodzieszyna zawiera się w deklaracji „Oddam wszystkie pieniądze za zdjęcie lub rysunek dworu Iwanickich z przed 1939 roku!”. Oprócz dworu (zwanego też pałacem) i parku w Młodzieszynie, pojawią się również informacje o takich zespołach dworsko-parkowych w Ruszkach i Witkowicach.

Najpierw jednak ważne wyjaśnienie w kwestii nazewnictwa: jeśli siedziba szlachecka była dwu- lub więcej kondygnacyjna, mamy do czynienia z pałacem, jeśli zaś mamy budynek parterowy, to mówimy, że jest to dwór. Odnosząc to do obiektów w gminie Młodzieszyn, to dwory są w Witkowicach i Ruszkach, a z pałacem (właściwie jego mocno przebudowaną pozostałością) mamy do czynienia w Młodzieszynie. Taki a nie inny sposób budowy dworów był powodowany przede wszystkim wygodą w ich użytkowaniu; wprost z pokoju czy kuchni można było wyjść na świeże powietrze (czyli zwykle do ogrodu) i tam oddawać się urokom życia na prowincji. Można spokojnie zaryzykować twierdzenie, że dwory polskie stały się nieodłącznym elementem polskiej kultury i trudno sobie dziś rodzimy krajobraz bez nich wyobrazić. Stawały się istotnym elementem życia na wsi, tak w kwestii kulturowej jak i społecznej.

Dwory ziemiańskie

Bogactwo kształtów i form wymusiło wprowadzenie ich podziału; mamy więc dwory ziemiańskie, podmiejskie, rezydencje i siedziby w formie domków myśliwskich. Młodzieszyńskie dwory należą do tego pierwszego rodzaju. Jak się łatwo domyślić ich kształty a także materiały, z jakich były tworzone, przez wieki zmieniały się. Pierwotnie były to konstrukcje drewniane, potem drewno łączone było z kamieniem i cegłą, by potem być wykorzystywanym jedynie do budowy dachu. Dwory szlachty biedniejszej zwykle łączyły w sobie cechy budynków mieszkalnych z funkcjami gospodarczymi, natomiast szlachta zamożniejsza pozwalała sobie na budowę rezydencji mających wyraźnie zaznaczać jej status majątkowy. Budowany dwór miał być w widocznym miejscu w majątku, a park wokół niego dokładnie przemyślany i wykonany. Przyglądając się bliżej tego typu budynkom wyraźnie widać, że właściciele mieszkali w samym dworze, służba w oddzielnych pomieszczeniach niestanowiących integralnej części dworu a w jeszcze innych budynkach były przechowywane plony i narzędzia.

Stałe wzorce

Wiek XVIII przynosi ukształtowanie się wzorów, według których dwory na Mazowszu zaczynały być budowane. Charakteryzował się on masywnością i surowością, w których znane ze sztuki greckiej porządki architektoniczne (joński, dorycki czy koryncki) umieszczano nie jako element dekoracyjny, ale typowo konstrukcyjny. Widać więc, że kolumny podtrzymujące trójkątny fronton w wielu dworach są daleko od jego ścian. Właściciele duży nacisk kładli również na odpowiednie rozmieszczenie otworów okiennych, formę bryły budynku, stolarkę okienną i drzwiową i nadto na zieleń wokół dworu. Czterospadowy dach z łamanymi lub prostymi powierzchniami dopełniał tego wzorca. Funkcjonalności dworu podporządkowana była również gospodarka cieplna wymuszająca stworzenie pomieszczeń przy centralnych paleniskach złączonych kominami (lub kominem). Wyposażenie dworów także można uznać z skromne; wzrok przyciągał kominek, portrety przodków, sceny biblijne, batalistyczne i broń powieszone na bielonych ścianach. Elementy wnętrz uzupełniały kufry i komody oraz ławy. Podłoga wykonana była z ociosanych desek sosnowych, czasem dębowych. Możniejsza szlachta mogła sobie pozwolić na meble obite kosztownymi tkaninami. Wnętrze pomieszczeń oświetlało dzienne światło wpadające przez duże okna, wieczorem zaś światła dostarczały żyrandole i świeczniki. Głównymi pomieszczeniami dworu były sień, jadalnia, salon, sypialnia i pokój właściciela. Ta prostota zostaje w końcu XVIII zastępowana przez styl bardziej bogaty; szlachta nie żałuje wówczas pieniędzy na nowe meble, które stają się bogato zdobione i wykonane wyjątkowo starannie.

Dworskie parki

Jak wspomniałem, również dworska zieleń była elementem podkreślającym jego charakter. Można więc spotkać parki z wyraźnie wyodrębnionymi kwaterami z drzewami, krzewami czy bukszpanem. Całości dopełniały rabaty z kwiatami a także grządki z warzywami. Budowano pergole i altany, które zwykle stawiano na przecięciach parkowych dróżek. Zwykle do dworu prowadziła reprezentacyjna aleja wysadzana lipami a czasami grabami. Bardzo często aleje nie dochodziły do samego wejścia dworu; ograniczał je gazon, czyli owalny lub okrągły kwietnik otoczony kwiatami lub żywopłotem. W dworskiej zieleni można było oczywiście znaleźć również drzewa owocowe, takie jak grusze, wiśnie, jabłonie czy czereśnie. Niejednokrotnie w dworskim parku można było spotkać stawy czy małe jeziorka. Oprócz walorów krajobrazowych posiadały walory użytkowe: hodowano w nich ryby i latem służył do kąpieli.

Dwór w Witkowicach

Dość łaskawie historia obeszła się z dworem w Witkowicach. Pierwszy dwór w tej miejscowości, kiedyś złożonej z Witkowic Dużych i Małych, będącej folwarkiem, powstał jeszcze w XIX wieku. O jego wyglądzie niestety nic nie wiadomo Należący pierwotnie do majątku Trojanów został oddzielony od niego w 1873 roku; posiadał 1638 mórg ziemi ornej, 177 pastwisk, 108 mórg lasu i 283 morgi nieużytków. Folwark składał się z budynku mieszkalnego (dwór) i 16 budynków drewnianych. Mieszkało tu 177 osób, a pobliskiej kolonii 214 osób. Podczas I wojny światowej dwór uległ znacznemu zniszczeniu, ale został odbudowany. Do 1939 roku jego właścicielami była rodzina Trawińskich. Po drugiej wojnie światowej do dworu przeniosła się dyrekcja PGR-u, co mogło mieć wpływ na jego ocalenie od całkowitej dewastacji. Prowizorycznie naprawiany przetrwał do przemian ustrojowych w 1989 roku. Rok później został sprzedany w prywatne ręce. Obecny właściciel dokonał jego gruntownej odbudowy, zachowując przy tym wiele z oryginalnego stanu. Dwór jest w stylu klasycystycznym, na planie prostokąta o dosyć regularnym kształcie, z zaadaptowanym poddaszem. Dwuspadowy dach po przebudowie pokryto blacho-dachówką w kolorze ciemnoczerwonym. Elewacja frontowa dworu jest bardzo ciekawa: można w niej dostrzec aż 9 osi z piętrową częścią środkową zwieńczoną trójkątnym tympanonem. Wejście wieńczy portyk w stylu toskańskim podparty czterema kolumnami. W narożach elewacji umieszczono pilastry toskańskie. Poddasze doświetlają oculusowe okna. Otwory okienne otaczają płaskie opaski. Zachowany jest dwutraktowy układ wnętrz, z prostokątną sienią i korytarzem. Odbudowy doczekała się dworska zieleń; do dworu prowadzi wysypana drobnym kamykiem aleja, zakończona gazonem z dobrze wypielęgnowanym trawnikiem.

Mistrzewice

Obraz młodzieszyńskich dworów byłby niepełny gdybym nie wspomniał o dworze w Mistrzewicach. Był to mały budynek murowany z drewnianym gankiem z półowalnym oknem. Co ciekawe, główne wejście do dworu znajdowało się z boku ganku. Przed dworem znajdował się owalny gazon porośnięty trawą. Na jego środku rosła mała choinka. Do dworu prowadziła piaszczysta, wiejska droga. Nic nie wiadomo o parku wokół dworu. Według informacji p. Jerzego Majewskiego dwór znajdował się przy drodze Mistrzewice – Witkowice, w rejonie dzisiejszej przepompowni wodociągu.

Dwor-w-Mistrzewicach-milosc-i-wojna-Bohdan-Grodzki

W drugiej części naszej wycieczki, już za tydzień, wybierzemy się do dworków w Młodzieszynie i Ruszkach.

Marek Orzechowski

Powiązane artykuły

*

Podoba Ci się ten artykuł?
Nawet jeśli nie, to i tak możesz polubić profil Echa Powiatu, by zmobilizować do lepszej pracy naszych redaktorów :)